Urbanfarming op het klimaatdak van het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen (M HKA)  

Een geïntegreerd en circulair daksysteem waarin waterbeheer, voedselproductie, biodiversiteit en sociale meerwaarde samenkomen.

Het dak op het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen (M HKA) vormt een van de demonstratieprojecten binnen het Coock+ traject Klimaatdak. Wat zich hier afspeelt, is geen klassieke daktuin of groendak, maar een geïntegreerd en circulair systeem waarin waterbeheer, voedselproductie, biodiversiteit en sociale meerwaarde samenkomen in één coherent ontwerp. Het project illustreert hoe een bestaand, ogenschijnlijk inert dak kan transformeren tot een performatief en adaptief systeem dat inspeelt op de uitdagingen van klimaatverandering in stedelijke context.

• Het M HKA-dak wordt herbestemd tot een multifunctioneel klimaatdaksysteem, zonder ingrijpende structurele aanpassingen.
• Waterretentie en hergebruik vormen de kern, met een trapsgewijze buffering (onder terrastegels + in teeltbakken).
• Het dak combineert blauw (water), groen (beplanting/voedsel) en rood (gebruik/beleving) in één coherent ontwerp.
• De aanpak is modulair en circulair: bestaande dakopbouw blijft, nieuwe elementen zijn additief en omkeerbaar.

Het uitgangspunt van het project is herkenbaar voor veel stedelijke gebouwen: een bestaande dakstructuur zonder oorspronkelijke voorzieningen voor waterretentie of vergroening. Toch bood het M HKA-dak voldoende structurele capaciteit – met een richtwaarde van circa 300 kg/m² – om, mits een doordachte spreiding van lasten, een multifunctionele invulling mogelijk te maken. Door de bestaande gebouwstructuur gericht te analyseren, werd bepaald waar de hoogste belastingen konden worden geplaatst — namelijk boven kolommen en langs dragende muren. Door deze strategische positionering van de zwaarste elementen kon de draagkracht lokaal maximaal benut worden, zonder dat ingrijpende structurele aanpassingen nodig waren. Bij de plaatsing van elementen werd onder meer gewerkt met drukvaste materialen zoals cellenglas om de lasten gecontroleerd te verdelen.

De bestaande dakopbouw werd behouden, wat aansluit bij de circulaire ambities van het project. Nieuwe ingrepen zijn hoofdzakelijk additief en omkeerbaar: modulaire metalen teeltbakken, verplaatsbare structuren en systemen die los op het dak worden geplaatst. Dit maakt het concept laagdrempelig en realiseerbaar zonder ingrijpende structurele ingrepen.

Water als structurerend principe

De kern van het klimaatdakconcept op het M HKA is het slim omgaan met regenwater. In plaats van water zo snel mogelijk af te voeren, wordt het lokaal geborgen en hergebruikt. Het systeem werkt volgens een meerlagige, trapsgewijze waterhuishouding.

Op het laagste niveau bevindt zich een waterretentiesysteem onder de terrastegels, gebaseerd op een mechanisch klepsysteem ontwikkeld door Global WCS. Dit systeem houdt water tijdelijk vast tot een vooraf ingesteld niveau en laat het vervolgens vertraagd afvloeien. Het werkt volledig passief, zonder elektronica, en is daardoor robuust en onderhoudsarm. Het principe is eenvoudig maar efficiënt: één uniforme oplossing die toepasbaar is op verschillende schaalniveaus (dak, gevel, maaiveld).

©Global CWS Dakregulator

Daarboven bevindt zich een tweede bufferlaag in de teeltbakken zelf, waar ongeveer 20 mm water wordt vastgehouden. Via capillaire systemen – lonten en doeken – wordt dit water passief naar de wortelzone van planten gebracht. Dit wordt aangevuld met irrigatie d.m.v. opgevangen regenwaterwater die van bovenaf wordt gevoed via een Solar pump (aangedreven door zonne-energie).

De combinatie van beide systemen resulteert in een cascadestructuur waarbij water zo lang mogelijk op het dak blijft en meerdere keren wordt benut voordat het eventueel wordt afgevoerd. Dit principe maakt het mogelijk om aanzienlijke buffervolumes te realiseren: op het huidige dakdeel wordt circa 23.000 liter water opgeslagen, met potentieel tot ongeveer 100.000 liter bij volledige uitrol over alle dakdelen .

Dimensionering op basis van klimaatrealiteit

Een opvallend aspect van het project is de expliciete dimensionering van waterbuffering op basis van toekomstige klimaatscenario’s. Voor intensieve daklandbouw wordt gerekend met een noodzakelijke buffercapaciteit van 300 tot 650 liter per m², afhankelijk van planttype en droogteperiode. Deze cijfers vertrekken niet vanuit klassieke normen, maar vanuit observaties van toenemende droogteperiodes en de ambitie om volledig zonder leidingwater te kunnen functioneren .

Dit impliceert een fundamenteel andere benadering van dakontwerp: niet langer dimensioneren op piekafvoer, maar op langdurige retentie en hergebruik. Regenwater wordt beschouwd als een strategische grondstof, niet als een restproduct.

Integratie van functies: blauw, groen en rood

Het klimaatdak op het M HKA combineert meerdere functies binnen één coherent systeem. Enerzijds is er de blauwe component van waterretentie en -beheer, anderzijds de groene invulling met intensieve beplanting en voedselproductie. Daarbovenop komt een rode laag van gebruik en beleving: het dak fungeert als ontmoetingsruimte, evenementensite en educatieve omgeving.

De daktuin wordt uitgebaat als een circulaire dakboerderij, waarbij leden instaan voor onderhoud en teelt. Dit model elimineert grotendeels de klassieke onderhoudskosten van intensieve groendaken (typisch rond 27 €/m²/jaar) en creëert tegelijk sociale betrokkenheid en continue monitoring op het terrein .

Daarnaast zijn er innovatieve elementen zoals inox vijvers met drijvende teeltbedden (chinampa-principe), verticale teeltwanden met geïntegreerde waterbuffering en prototypes van “groene tegels” die klassieke verharding transformeren tot productieve oppervlakken.

©Volle Grond – doorsnede terras met “groene tegel” van Volle Grond en Dakwaterregulator Global WCS

Circulariteit en materiaalkringlopen

Het project zet sterk in op circulaire principes. De bestaande dakstructuur en tegels worden maximaal hergebruikt, terwijl nieuwe elementen modulair en demonteerbaar zijn. Materiaalstromen worden zoveel mogelijk gesloten:

• Regenwater wordt opgevangen, gebufferd en hergebruikt.
• Organisch afval wordt gecomposteerd en opnieuw ingezet als voedingsbron.
• Lichtgewicht teeltsubstraat zoals strobalen worden tijdelijk gebruikt en later omgezet in bodemverbeteraar.
• Energie voor irrigatie wordt geleverd via zonne- en windenergie.

Deze integrale benadering maakt het dak tot een mini-ecosysteem waarin water-, nutriënten- en energiestromen met elkaar verweven zijn.

Biodiversiteit en microklimaat

Hoewel het project nog in ontwikkeling is, zijn de eerste effecten op biodiversiteit zichtbaar: bloeiende planten trekken insecten aan zoals zweefvliegen en vlinders, en zelfs broedende vogels werden waargenomen. Tegelijk draagt het water- en groenpakket bij aan de mitigatie van het stedelijk hitte-eilandeffect, al blijft dit een aandachtspunt voor verdere monitoring.

Het pilootproject voorziet daarom in een reeks meetopstellingen – van weerstations tot mogelijke thermografische analyses – om de impact op temperatuur, waterkwaliteit en ecosysteemontwikkeling beter te begrijpen.

Dakterras MHKA met verticale teeltbakken en serre met strobalenteelt van Volle Grond

Samenwerking als sleutel

Een cruciale succesfactor van het M HKA-klimaatdak is de intensieve samenwerking tussen verschillende actoren: ontwerpers, uitvoerders, productontwikkelaars en beleidsactoren. De integratie van systemen zoals dat van Global WCS met de landschappelijke en agrarische visie van Volle Grond toont hoe innovatie ontstaat op het snijvlak van disciplines.

Deze samenwerking vertaalt zich ook in een gedeelde ambitie: het ontwikkelen van oplossingen die niet alleen technisch performant zijn, maar ook betaalbaar, schaalbaar en breed toepasbaar in de bouwpraktijk .

Inspirerend voorbeeld voor de sector

Het klimaatdak op het M HKA toont dat de transitie naar klimaatadaptieve gebouwen niet noodzakelijk afhankelijk is van complexe of high-tech oplossingen. Integendeel, door slimme combinaties van eenvoudige principes – water vasthouden, lokaal hergebruiken, functies integreren – ontstaat een robuust en toekomstgericht systeem.

Voor ontwerpers, architecten en bouwheren biedt dit project een aantal duidelijke lessen:

• Denk integraal: beschouw dak, gevel en maaiveld als één samenhangend systeem.
• Ontwerp op basis van waterbeschikbaarheid, niet enkel op afvoer.
• Werk modulair en circulair om flexibiliteit en schaalbaarheid te garanderen.
• Integreer gebruik en beleving om draagvlak en meerwaarde te creëren.
• Durf low-tech oplossingen te verkiezen wanneer ze robuuster en betaalbaarder zijn.

Het M HKA-dak bewijst dat zelfs bestaande gebouwen met beperkte middelen kunnen worden omgevormd tot performante klimaatdaken. Het is precies die combinatie van technische innovatie, pragmatische uitvoerbaarheid en maatschappelijke meerwaarde die dit project tot een exemplarische case maakt binnen het Klimaatdak-traject.

Klimaatdak is een VLAIO Coock+ project dat loopt van 2025 tot 2028,  een initiatief van Buildwise en Embuild Vlaanderen dankzij de steun van VLAIO